วัดลี เป็นวัดเก่าแก่วัดหนึ่งของเมืองพะเยา “วัดลี” เป็นชื่อมีมาดั้งเดิม คำว่า “ลี” เป็นคำโบราณของทางภาคเหนือ หมายถึงกาด หรือตลาด ชื่อ “วัดลี” จึงมีความหมายถึงวัดที่อยู่ในย่านชุมชนตลาด
ตามหลักฐานที่ปรากฏอยู่ในจารึก กล่าวถึง การสร้างวัดลี เมื่อปีจุลศักราช 857 (พ.ศ.2038) ตรงกับสมัยพระเจ้ายอดเชียงราย กษัตริย์แห่งอาณาจักรล้านนา (เชียงใหม่) มีพระราชโองการให้ เจ้าสี่หมื่นพะเยา (เจ้าหมื่นหน่อเทพครู) เจ้าผู้ครองเมือง สร้างวัดลีเพื่อถวายเป็นบุญกุศลแด่พระเจ้ายอดเชียงราย
ส่วนพิพิธภัณฑ์เวียงพยาวของวัด มีจุดเริ่มต้นจาก ท่านพระครูอนุรักษ์บุรานันท์ เจ้าอาวาสวัดลี เจ้าคณะอำเภอเมืองพะเยา เป็นผู้ที่สนใจศึกษาประวัติศาสตร์เมืองพะเยา และได้เก็บสะสมอนุรักษ์โบราณวัตถุ ศิลปวัตถุที่ถูกทอดทิ้งตามวัดร้างต่างๆ ในเมืองมาเก็บรักษาไว้ที่วัดลี จนจำนวนโบราณวัตถุมีมากไม่พอกับสถานที่เก็บรักษาเดิม จึงขยับขยายพื้นที่เก็บและเห็นควรนำออกแสดงเพื่อให้เป็นแหล่งเรียนรู้เรื่อง ราวของเมืองพะเยา
หลังขึ้นทะเบียนโบราณวัตถุบางส่วนแล้ว คณะทำงานมีมติให้ปรับปรุงอาคารศาลาการเปรียญ เป็นอาคารจัดแสดงพิพิธภัณฑ์เวียงพยาว (วัดลี) และเป็นคลังเก็บโบราณวัตถุ โดยจังหวัดได้จัดสรรงบประมาณเบื้องต้นสำหรับกิจการเกี่ยวข้องต่างๆ แต่งบไม่เพียงพอ
จนปี 2550 ด้วยความร่วมมือจากภาครัฐ เอกชน ชาวชุมชนวัดลี พิพิธภัณฑ์แห่งนี้จึงถือกำเนิดขึ้น และจัดแสดงวัตถุโบราณต่างๆ อาทิ โบราณวัตถุจากวัดติโลกอาราม กลางกว๊านพะเยา พระพุทธรูปหินทรายสกุลช่างพะเยา ศิลาจารึก เครื่องถ้วย ข้าวของเครื่องใช้อันเกี่ยวกับความเป็นพะเยาอีกจำนวนมาก
พิพิธภัณฑ์เวียงพยาว แห่งวัดลี จึงมีคุณค่าทางประวัติศาสตร์ของท้องถิ่นพะเยาและของประเทศ ที่เกิดจากจิตสำนึกเพื่อส่วนรวม ทำให้เรามีโอกาสได้เรียนรู้ภูมิปัญญาวัฒนธรรมบรรพบุรุษของเรา ผ่านโบราณวัตถุอันทรงคุณค่าทั้งหลาย
แหล่งข่าว: คมชัดลึก: เรือนอินทร์ หน้าพระลาน http://www.komchadluek.net/detail/20090828/26087/" onclick="window.open(this.href);return false;