ไอเชียงราย

รายการข่วงธรรม เป็นรายการที่นำเสนอความรู้ทางด้านศิลปะ วัฒนธรรม และพระพุทธศาสนา ผลิตรายการโดยมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณ์ราชวิทยาลัย วิทยาเขตเชียงใหม่วัดสวนดอกพระอารามหลวง เรื่องตอนนี้นำเสนอประวัตินครเชียงตุงไว้อย่างน่าสนใจ เริ่มจากประเด็นสภาพภูมิศาสตร์ทั่วไป กลุ่มชาติพันธุ์ที่ประกอบกันเป็นประชากรหลักของเมืองเชียงตุง ประวัติความเป็นมาของชื่อเมืองเชียงตุง เขมรัฐนครเชียงตุง และชาวไทยเขินหรือไทยขืน รวมถึงองค์ประกอบด้านสัญลักษณ์ที่ประกอบกันขึ้นมาเป็นเมืองเชียงตุง นั่นคือ เมืองแห่งสามจอม เจ็ดเชียง เก้าหนอง สิบสองประตู และถึงแม้ปัจจุบันสัญลักษณ์เหล่านี้อาจจะสลายหายไปตามกาลเวลา หลงเหลือเพียงบางส่วนเช่น จากสิบสองประตูคงเหลือให้เห็นเพียงประตูเดียว คือประตูป่าแดง อย่างไรก็ตาม เมืองเชียงตุงยังคงมีเรื่องราวให้ได้เล่าขานกันต่อไปการเชื่อมโยงระหว่างอาณาจักร์สยาม ล้านนา อังกฤษ และพม่า

======
วิดีโอประวัติโดยสังเขปเมืองเชียงตุง


นครเชียงตุงดินแดนที่มีศิลปวัฒนธรรมที่รุ่งเรือง มีประวัติศาสน์เกี่ยวข้องกับล้านนาทั้งการเมืองการปกครองและพระพุทธศาสนามาอย่างยาวนาน นครเชียงตุงตั้งอยู่ในรัฐฉานทางภาคตะวันออกของประเทศสหภาพพม่ามีอานาเขตทางทิศเหนือติดกับประเทศจีน ทิศตะวันออกติดกับประเทศไทยภูมิประเทศทั่วไปมีลักษณะเป็นหุบเขาโดยเฉพาะตัวนครเชียงตุงเองมีลักษณะเป็นพื้นที่ราบและมีภูเขาล้อมรอบเส้นทางเข้าสู่เมืองเชียงตุงมีลักษณะคดเคี้ยวลาดเอียงไปตามไหล่เขาทำให้มองเห็นทัศนียภาพงดงามตามธรรมชาติในดินแดนแห่งนี้

ประชากรเมืองเชียงตุงส่วนใหญ่เป็นชาวไทยเขินนอกจากนั้นประกอบไปด้วยกลุ่มชาติพันธุ์ต่างๆ เช่นไทใหญ่ ไทแรม ไทดอย ไทลื้อ ไทเหนือ ไททะนุ อีก้อ ปะหล่อง ปะโอ ลีซอ แข่ มูเซอ ยางหรือ กระเหรี่ยง จีน เป็นต้น ในสมัยที่มีชาวแข่หรือชาวจีนติดตามตุงคฤาษีมาอาศัย ณ ดินแดนแห่งนี้พวกเขาจึงเรียกชื่อเมืองนี้ตามชื่อตุงคฤาษีว่าเมืองเชียงตุง

ในตัวเมืองเชียงตุงมีหนองน้ำขนาดใหญ่สำหรับหล่อเลี้ยงชีวิตผู้คนมาตั้งแต่อดีดว่ากันว่าหนองน้ำแห่งนี้ตุงคฤาษีได้ใช้ไม้เท้าขีดดินให้เป็นร่องระบายน้ำไปทางทิศเหนือและไหลลงมาสู่ทิศใต้ปัจจุบันแม่น้ำสายนี้เรียกว่า แม่น้ำขืน และหนองน้ำขนาดใหญ่นี้ก็เรียกชื่อว่า หนองตุง ตามนิมิตนามของตุงคฤาษี

นครเชียงตุงยังมีชื่อเรียกขานด้วยกกันอีกถึง 3 ชื่อ คือ เมืองขืน เมืองเขิน และเมืองเขมรัฐ เหตุที่เรียกว่าเมืองขืนก็เนื่องมาจากในสมัยพระยามังรายมหาราชปฐมกษัตริย์แห่งล้านนาพระองค์ทรงขยายอาณาเขตมาถึงนครเชียงตุงในครั้งนั้นทรงมอบหมายให้น้ำทุ่มและน้ำนานเป็นหัวหน้านำการอพยพชาวเชียงแสนและชาวเชียงรายมาตั้งถิ่นฐานในนครเชียงตุงแต่ชาวเมืองทั้งสองไม่ชอบอยู่ที่เมืองแห่งนี้จึงพากันอพยพกลับมาพระยามังรายทราบข่าวจึงให้อพยพกลับไปอีกครั้งแต่ชาวเมืองทั้งสองก็ยังหนีกลับมาเหมือนเดิม การที่ชาวเมืองพากันกลับมาถิ่นเดิมเช่นนี้ ภาษาท้องถิ่นเรียกว่า ขืน ซึ่งหมายถึงการการกลับคืนไปนั่นเอง

ส่วนที่เรียกว่าเมืองเขิน ตามตำนานพระยาเจือง กล่าวว่าจ้าวเขมราชผู้เป็นราชบุตรของจ้าวลาวคำตอบแห่เมืองม้าเชียงของนำบ่าวจำนวน 70 คนไปสร้างเมืองเชียงตุง ครั้นต่อมาบ่าวในจำนวนนั้นเสียชีวิตลง 1 คนทำให้เหลือบ่าวอยู่ 69 คน การที่เหลือบ่าว 69 คนนี้ภาษาท้องถิ่นเรียกว่าเขิน หมายถึงการเหลืออยู่นั่นเอง ส่วนที่เรียกว่าเขมรัฐนั้นสันนิษฐานไว้ 2 อย่าง อย่างแรกคือ ชื่อเขมรัฐอาจจะมาจากชื่อของจ้าวบุญนำผู้ปกครองเมืองเชียงตุงเมื่อประมาณพุทธศักราช 2103 ซึ่งขณะนั้นพระเจ้าบุเรงนองกษัตริย์พม่าได้ให้ชื่อใหม่แก่จ้าวบุญนำว่ารัตนภูมินนรินทราเขมาธิปดีราชา ซึ่งแปลว่า จ้าวผู้ปกครองเขมรัฐพระองค์แรก ส่วนสันนิฐานอีกอย่างหนึ่งนั้นอาจจะมาจากเหตุการที่เมืองเชียงตุงในสมัยนั้นมีโรคภัยใข้เจ็บชุกชุมมากหากใครได้เป็นผู้ปกครองเมืองก็มักจะอยู่ได้ไม่นานจึงต้องเอาเมืองถวายพระสงฆ์ครั้นต่อมาพระสงฆ์จึงได้แก้เคร็ดเปลี่ยนชื่อเมืองใหม่เขมรัฐ ซึ่งแปลว่า เมืองที่มีความสุขร่มเย็น เมืองเชียงตุงยังได้รับสมญานามว่าเมืองแห่งสามจอม เจ็ดเชียง เก้าหนอง สิบสองประตู

ภาพสถานที่ท่องเที่ยวเมืองเชียงตุง


แผนที่เมืองเชียงตุง

คลิ๊กแผนที่ขนาดใหญ่

นครเชียงตุง ได้ชื่อว่า เมืองแห่งสามจอม เจ็ดเชียง เก้าหนอง สิบสองประตู โดยรวมความเอาสัญลักษณ์และอัตลักษณ์ความเป็นเชียงตุงเอาไว้ มีความหมายและประวัติความเป็นมาน่าสนใจ

สามจอมหมายถึงเนินเขา เชียงตุงมีพื้นที่เป็นเนินเขาสำคัญอยู่ 3 แห่งได้แก่ จอมทองหรือจอมคำ จอมมน และจอมสัก จอมทองเป็นเนินเขาที่อยู่ใกล้กับหนองตุงซึ่งเป็นหนองน้ำขนาดใหญ่ในเมืองเชียงตุง เนินเขาแห่งนี้เป็นที่ตั้งของวัดพระธาตุจอมคำ เมื่ออยู่บนเนินตรงกันข้ามเราจะมองเห็นพระธาตุจอมคำเด่นสง่าเหลืองอร่ามอยู่บนเนินริมหนองตุง วัดแห่งนี้เดิมชื่อว่าวัดพระธาตุจอมส่าง ต่อมาเปลียนชื่อเป็นวัดพระธาตุจอมทองหรือวัดพระธาตุจอมคำ มีอายุประมาณ 1208 ปี ก่อสร้างด้วยศิลปกรรมแบบพื้นบ้าน จอมมนเป็นเนินเขาที่ประดิษฐานของพระธาตุจอมมนในบริเวณวัดมีพระธาตุศักดิ์สิทธิ์ประดิษฐานอยู่ 2 องค์ พระธาตุแห่งนี้บรรจุพระเกศาขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จอมสักเป็นเนินเขาที่ตั้งหมู่บ้านชาวอีก้อ วัดจอมสักซึ่งเป็นวัดพม่าตั้งอยู่ ณ จอมสักแห่งนี้รัฐบาลพม่าได้จัดสร้างพระพุทธรูปประทับยืนชี้นิ้วพระหัตถ์ไปยังหนองตุงซึ่งเป็นสัญลักษณ์แห่งความสันติสุข บริเวณจอมสักแห่งนี้เป็นสถานที่ที่ตำนานกล่าวว่าพระพุทธเจ้าเคยเสด็จมาที่นี่แล้วทรงเอาไม้ปักลงดินการเอาไม้ปักลงดินเช่นนี้ภาษาท้องถิ่นเรียกว่าสัก ดังนั้นบริเวณแห่งนี้จึงเรียกว่าจอมสัก เจ็ดเชียงคำว่าเชียงหมายถึงบ้านหรือหมู่บ้านในนครเชียงตุงมีหมู่บ้านที่มีคำขึ้นต้นด้วยเชียงจำนวน 7 แห่งด้วยกันคือ เชียงงาม เชียงจัน เชียงลาน เชียงอิน เชียงยืน และเชียงจิน ส่วนที่ได้ชื่อว่าเป็นเมืองแห่งเก้าหนองนั้นก็เพราะว่าคำว่าหนองหมายถึงหนองน้ำขนาดใหญ่ที่ชาวเชียงตุงใช้อุปโภคบริโภค มีด้วยกันถึงเก้าหนอง คือ หนองตุง หนองโตง หนองเย หนองแล้ง หนองยาง หนองโปง หนองเข้ หนองไคล้ และหนองตาช้าง นครเชียงตุงเมืองแห่งสิบสองประตู นครเชียงตุงในอดีตมีกำแพงล้อมรอบถึง 4 ด้าน มีประตูเข้าออกเมืองถึง 12 ประตู พงศาวดารนครเชียงตุงกล่าวว่า กำแพงและประตูเมืองมีการบูรณะหลายครั้งในสมัยพระยากองรัตนเพรี ประมาณปีพุทธศักราช 1973 พระองค์รับสั่งให้เผาอิฐก่อกำแพง ป้อม และคูเมือง ครั้นต่อมาสมัยพระเจ้ามหาขนาน ประมาณพุทธศักราช 2357 ได้รับสั่งให้เผาอิฐก่อกำแพงและป้อมอีกส่วนประตูเมืองนั้นให้ก่อด้วยหิน ประตูเมืองเชียงตุงมีทั้งหมด 12 ประตู ได้แก่ประตูที่สร้างเก่าแก่ 8 ประตู คือ ประตูป่าแดง ประตูเชียงลาน ประตูงามฟ้า ประตูหนองผา ประตูเจนเมือง ประตูยางคำ ประตูหนองเหล็ก และประตูยางปึ่ง ในส่วนของประตุยางปึ่งนั้นถือเป็นประตูกาลกิณีของนครเชียงตุง ชาวเชียงตุงจะนำเอาศพออกไปสู่ป่าช้านอกเมืองทางประตูนี้ ส่วนประตูที่สร้างขึ้นภายหลังมีด้วยกัน 4 ประตู ประตูไก่ไห้ ประตูขาหยั่ง ประตูน้ำบ่ออ้อย และประตูมังคละหรือประตูม่าน ประตูน้ำบ่ออ้อยทำขึ้นเพื่อให้ประชาชนไปตักน้ำบ่อทิพที่อยู่นอกประตูเมือง ชาวบ้านเรียกบ่อน้ำนั้นว่าน้ำบ่ออ้อยซึ่งเมื่อดื่มแล้วจะมีรสหวานเหมือนน้ำอ้อย ส่วนประตูมังคละหรือประตูม่าน สันนิฐานว่า ประตูม่านอาจจะสร้างขึ้นในสมัยที่พม่าปกครองนครเชียงตุง เพราะคำว่าม่านหมายถึงพม่า

นครเชียงตุงเป็นอีกดินแดนนึงที่พระพุทธศาสนามีความเจริญรุ่งเรืองและหยั่งรากลึกอยู่ในจิตใจของชาวเชียงตุงมาตั้งแต่ครั้งบรรพชน ดังปรากฏหลักฐานการเผยแผ่พุทธศาสนาจากล้านนาสู่นครเชียงตุงครั้งใหญ่ถึง 3 ครั้งด้วยกัน ครั้งแรกเมื่อปีพุทธศักราช 1882 พระยาผายูจากนครเชียงใหม่ส่งพระเจ้าเจ็ดพันตูซึ่งเป็นพระราชโอรสไปปกครองเมืองเชียงตุง ในครั้งนี้ท่านนำพระมหาเถระถึง 4 รูป มาเผยแผ่พุทธศาสนาลัทธิหนยางกวงซึ่งสืบมาจากวัดสวนดอกเชียงใหม่ในครั้งนั้นได้มีการจัดสร้างวัดถวายพระมหาเถระแต่ละรูปด้วย อาทิ จัดสร้างวัดจอมทองถวายพระมหาหงสาวดี สร้างวัดพระกลางถวายพระทศปัญโญ สร้างวัดพระแก้วถวายพระธรรมลังกา และสร้างวัดหัวข่วงถวายพระธรรมไตรโลก จากนั้นไปอันเชิญพระพุทธรูปจำนวน 4 องค์ประดิษฐานวัดละ 1 องค์พร้อมกับถวายพระไตรปิฎกและคัมภีร์ทางพุทธศาสนาให้นำไปเผยแผ่ให้กว้างขวางต่อไป ครั้นต่อมาในปีพุทธศักราช 1917 พระพุทธศาสนาลัทธิลังกาวงศ์ก็เข้ามาเผยแผ่อีกเป็นครั้งที่ 2 โดยการนำของพระมหาสวามีเจ้าสุชาโต แห่งเมืองเชลียง ซึ่งไปศึกษาพุทธศาสนาที่เมืองพม่าแล้วนำพระอินทรมุนีและพระธรรมรังษีพร้อมด้วยพระสงฆ์จำนวน 12 รูปและพระพุทธรูปอีก 4 องค์มาเผยแผ่ด้วย ในครั้งนี้มีการสร้างวัดถวายเป็นพุทธบูชาถึง 60 วัด จากนั้น ยังมีการสร้างวัดเชียงแลถวายพระมหาเถระอินทรมุนี พร้อมกับสถาปนาเป็นสมเด็จอินทรมุนี สร้างวัดยางคำถวายพระมหาธรรมรังษี พร้อมกับสถาปนาเป็นพระสวามีธรรมรังษี ครั้นต่อมาเมื่อปีพุทธศักราช 1989 ในสมัยพระยาสลีสุธรรมจุฬามนีราชา เจ้าฟ้าเมืองเชียงตุง พระมหาเถระญานคัมภีร์จากเชียงใหม่ ก็ได้จัดส่งพระสมจิตระเถระนำพระพุทธศาสนาลัทธิหนป่าแดงมาเผยแผ่ในนครเชียงตุงเป็นครั้งที่ 3 พระองค์ได้สร้างวัดป่าแดงเพื่อเป็นอุนสรณ์ด้วย พระพุทธศาสนามีความเจริญรุ่งเรืองในนครเชียงตุงมาโดยลำดับจวบจนถึงปัจุบัน เฉพาะตัวนครเชียงตุงเองมีวัดถึง 44 วัดแบ่งออกเป็นวัดไทเขิน 33 วัด วัดม่านหรือวัดพม่า 3 วัดและวัดไทใหญ่ 8 วัดชาวเชียงตุงดำเนินชีวิตอย่างเรียบง่ายภายใต้ร่มเงาของพระพุทธศาสนาที่หยั่งรากลึกมาอย่างยาวนาน เป็นผู้มีอัธยาศัยดีมีไมตรีต่อผู้มาเยือนอยู่เสมอเสมือนหนึ่งเป็นญาติสนิตมิตรแท้เลยทีเดียว

เครดิต: vdo รายการข่วงธรรม มจร.วิทยาเขตเชียงใหม่ ภาพสถานที่ท่องเที่ยวเมืองเชียงตุง: ไอเชียงราย